بزرگترین و سنگینترین بخش تجوید. یک قاعدهٔ ساده: بدون مد، قرآن «ریسمانِ بیحُرم» است. با مد، زنده میشود.
در پایان این فاز دانشآموز باید بتواند:
مدّ (از «مَدَّ یُمِدُّ» = کشیدن و طول دادن) یعنی: «صدای حرف مدّ را بیش از حد معمول نگه داشتن، به اندازهای که حرف بعدی تلفظ شود.»
یعنی مدّ مدتِ رسیدن است؛ نه زیباییای که خودمان اضافه کنیم.
دو دلیل:
❌ اشتباه ۱: همهٔ «ا/و/ی»ها را کش دادن. مثل مَحْمَد → مَحـــمـــمَـــد. ❌
✅ درست: فقط جایی که قاعدهٔ مدّ میگوید. بقیهٔ ا/و/ی فقط ۲ همو (عادی).
❌ اشتباه ۲: کش دادنِ «ح/ع/س» در غیر مواضع مدّ. مثل لَحْم → نباید بکشی.
| دسته | حروف | تعداد | قاعده |
|---|---|---|---|
| حروف المدّ اصلی (طبیعی) | ا و ي | ۳ | همیشه ۲ همو (عادی). اگر شرایط خاصی نباشد، اضافهکشی ندارند. |
| حروف المجموعة (مدّ) | ا و ي ه ص س ق ك م | ۸ | اگر با هم (یا با ساکن) بیایند → مدّ متصل؛ اگر جدا بیایند → مدّ منفصل. |
یادسپار حروف مجموعة: «ا، و، ی، ه، ص، س، ق، ک، م» — یا به عربی: «هاقِ لِمَ» و «سِراج» (س، ی، راج).
پس ۵ حرفِ «ویژه» که فقط در این بحث میآیند: ه ص س ق ک م. اینها در فاز ۴ فقط «اخفاء» بودند، ولی اینجا مدّ میشوند.
هَمو = مدّ طبیعیِ یک حرف مد (ا، و، ی) = ۲ شماره ≈ ۱ ثانیه.
پس: بِبِ = ۱ همو. بِبِبِبِ = ۲ همو. بِبِبِبِبِبِ = ۳ همو.
| نوع مدّ | مقدار (هَمو) | شماره | ≈ زمان | وضعیت | مثال |
|---|---|---|---|---|---|
| مدّ طبیعی | ۲ | ۴ | ۲ ثانیه | عادی — همیشه | قَالَ / يَقُولُ / كِتَاب |
| غنّه (فاز ۴) | ۲ | ۴ | ۲ ثانیه | عادی — همیشه | إِنَّ / مِن نِعْمَةٍ |
| مدّ متصل (واجب) | ۲ | ۴ تا ۵ | ۲ تا ۲.۵ ثانیه | واجب | قَالَ / يَا أَيُّهَا / قَامَ |
| مدّ متصل (۶) | ۳ | ۶ (→۱۲) | ۳ ثانیه | واجب (تشدید) | السَّمَاءِ / صِرَاطَ / السَّبِيلِ |
| مدّ منفصل (جائز) | ۲ | ۴ تا ۵ | ۲ تا ۲.۵ ثانیه | جایز (بین ۲ تا ۵) | قُلْ هُوَ / السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ |
| مدّ لازم (شاذ / مستحب) | ۶ | ۳۲ | ۱۵ ثانیه | مستحب (وَ بهتر) | الٓمٓ / الضُّحَىٰ / الْهُدَىٰ |
| مدّ عارض | ۱ تا ۳ | ۲ تا ۶ | ۱ تا ۳ ثانیه | مستحب (انتخابی) | قُلْ [ساکت شد] / وَاللَّهِ |
اگر جایی مدّ متصل، منفصل یا لازم داری، کشیدن کمتر از ۴ شماره اشتباه است.
فقط مدّ طبیعی و غنّه هستند که ۲ شمارهاند.
مدّ متصل آن است که یکی از ۸ حرف مجموعة (ا و ی ه ص س ق ک م) در آن با یکی از اینها بچسبد:
خلاصهٔ یکخطی: «مدّ متصل = آن ۸ حرف را نباید از هم جدا کرد.»
| # | موضع | مثال قرآنی | مقدار | توضیح |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | مدّ در آخر کلمه + همزهٔ وصل | السَّمَاءِ السُّبُوعِ وَجَاءِ | ۶ (۱۲) | همزه به حرف ساکن چسبیده؛ وصلش ناگزیر است |
| ۲ | مدّ در وسط کلمه | قَالَ بَايَات سَمَاوَات (داخل کلمه) | ۴ | دو حرف مدّ پشتسرهم |
| ۳ | مدّ در اول کلمه | يَا أَيُّهَا يَا أَحَدُ آمِينَ | ۴ | مدّ + الف مدّ یا همزه |
| ۴ | مدّ + حرف ساکن ثابت | قَامَ السَّبِيلِ إِيَّاكَ قُلْ هُوَ | ۴ | فاصله فقط نوشتاری است، نه لفظی |
| ۵ | مدّی که قبلش ساکن است | السَّمَاوَاتِ آمَنُوا دُونَا | ۶ (۱۲) | در همان کلمه، قبل از حرف مدّ یک ساکن |
| ۶ | ألف التنوين | عَمَّا عِلْمًا قُرْآنًا | ۴ | ای بعد از تنوین = حرف مدّ |
این تمرین را انجام بده: متن را بگیر و فقط مدهای متصل را قرمز کن. بقیه را رنگ نزن.
آیهٔ تمرینی: وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ۚ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ
نتیجه: این آیه تقریباً هیچ مدّ متصلی ندارد! فقط مدّ طبیعی دارد. اگر همه را بکشی، غلط است.
مدّ منفصل آن است که یکی از ۸ حرف مجموعة در آخر کلمه باشد، و بعدش کاملاً جدا بیاید: یعنی یا یک حرف مدّ دیگر (ا و ی) یا یک همزهٔ قطعی (همزهای که قابل وصل نیست).
فرق با مدّ متصل: در متصل، فاصلهٔ واقعی نیست؛ در منفصل، فاصله هست و حرف بعدی حرف مدّ/همزهٔ قطعی است.
| حالت | مثال | توضیح | مقدار |
|---|---|---|---|
| منفصل (همزهٔ قطعی) | قَالَ أَعُوذُ قَالُوا آمَنَّا الْبَغْيُ سُوءَ شَيْءٍ | آخر کلمه مدّ دارد، بعدش همزهٔ قطعی (متوجه هستیم که جدا است) | ۴ تا ۵ (بالاتر از ۲ مجاز) |
| منفصل (فاصله + حرف مد) | قُلْ هُوَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْعَمْتَ | آخر کلمه مدّ دارد، بعدش حرف مدّ دیگر با فاصله | ۴ تا ۵ |
| متصل (مقایسه) | السَّمَاءِ صِرَاطَ | همزه وصل است (به ساکن چسبیده) — پس متصل | ۴ تا ۶ |
چطور همزهٔ وصل را بشناسیم؟ همزهای که بعدش یک حرف ساکن آمده. مثل: السَّمَاءِ (همزه بعدش «م» ساکن است) = وصل. أَعُوذُ (همزه بعدش «ع» متحرک است) = قطعی.
مدّ لازم آن است که یکی از ۶ حرف ا و ي ه ص ق (یا ۲ حرف ك م به شرط خاص) در آخر کلمه باشد و بعدش همزهٔ متصل یا ساکن بیاید، بدون وقف.
مقدار: ۶ هَمو = ۳۲ شماره ≈ ۱۵ ثانیه = نصف دقیقه. و بهتر است با سکته (نه نفسگیریِ کامل) انجام شود.
| نوع | حروف | شرط | مثال قرآنی |
|---|---|---|---|
| ۱. مدّ لازم کلّی | ا و ي ه ص ق | در آخر کلمه + بعدش همزهٔ متصل یا ساکن | الٓمٓ (فاتحه، لقمان) الضُّحَىٰ الْمَدَىٰ الْهُدَىٰ الصَّمَدُ (فَتحة؟ ← چه مدی؟) |
| ۲. مدّ لازم جزئی | ك م | وقتی بعد از حرف مدِّ همجنس بیاید (یعنی بعد از ی یا و) | الْمَلِكِ (م بعد از لِ؟ نه — بعد از «مِ» که خودش مدّ است) لَيْل (ل بعد از ی) أَيْم (م بعد از ی) |
| ۳. مدّ لازم در حروف تهجّی | اَلٓمٓ حٰٰ صٓ مٓ |
نامِ حروف (تهجّی) | «اَلٓمٓ» (فاتحه و لقمان) «حٰحٰ» (م不快ِ «يا حاء جيم») |
| ۴. مدّ عارضِ لازم | همهٔ ۸ حرف | اگر مدّ متصل/منفصل به ساکن یا وقف رسید | أَلَمْ [نَسْتَکِبُوا؟] — آخر آیه |
مدّ لازم سخت است چون نیمدقیقه است. روش تمرین:
⚠️ قاعدهٔ طلایی: بهتر است ۶ همو بخوانی تا اینکه بیشتر از حد بکشی. کش زیاد در مدّ لازم، نفستنگی و خستگی میآورد.
مدّ عارض آن است که یکی از ۸ حرف مجموعة به ساکن یا سکت یا وقف برسد. در این حالت مقدار مدّ دستِ توست: ۱، ۲ یا ۳ همو (۲ تا ۶ شماره).
| حالت | مثال | توضیح | انتخاب تو |
|---|---|---|---|
| عَارض (اختیاری) | قُلْ ‖ قُلْ ‖ قُلْ | بعد از ساکنِ ل، میتوانی کوتاه یا بلند بخوانی | ۱ تا ۳ همو |
| عَارض | وَمِنْ وَالٍ | آخر کلمه، اگر بخواهی مد بدهی | ۱ تا ۳ همو |
| عَارضِ لازم | أَمَّا | اگر بعدش ساکن/سکت باشد، بهتر است ۶ همو | ۶ همو (مستحب) |
| شرط | نوع مدّ | مقدار |
|---|---|---|
| حرف مدّ معمولی (تنها، جدا) | مدّ طبیعی | ۲ همو (۴ شماره) |
| حرف مدّ + همزهٔ وصل | مدّ متصل | ۴ تا ۶ |
| حرف مدّ + حرف مدّ دیگر | مدّ متصل | ۴ تا ۶ |
| حرف مدّ + ساکنِ ثابت | مدّ متصل | ۴ تا ۶ |
| آخر کلمه + فاصله + همزهٔ قطعی | مدّ منفصل | ۴ تا ۵ |
| آخر کلمه + فاصله + حرف مدّ | مدّ منفصل | ۴ تا ۵ |
| آخر کلمه + همزهٔ متصل / ساکن | مدّ لازم | ۶ همو (۳۲) |
| رسیدن به ساکن/سکت/وقف | مدّ عارض | ۱ تا ۳ همو (انتخابی) |
این جدول را حفظ نکن. فقط یک سؤال بپرس:
همین. ۴ سؤال. تمام.
| # | اشتباه | مثال | چرا غلط است | درمان |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | نکشیدنِ مدّ لازم | الٓمٓ ← «اَلَم» | مدّ لازم ۶ همو است؛ کوتاه = ناقص | تمرین «۲→۴→۶ همو» |
| ۱ | کشیدنِ همهجا | قَالَ → قَـــــالَ | مدّ طبیعی ۲ همو است؛ بیشتر = عیب | آزمون «آیا این مدّ لازم است؟» |
| ۳ | مدّ دادن به حروف غیرمد | لَحْم → لااااحم | «ح» مدّ نیست؛ فقط در شرایط خاص مدّ میشود | فقط ۸ حرف را بکش |
| ۴ | قطع کردن صدا قبل از مدّ | السما[وقف]ء | همزه وصل است؛ قطع ممنوع | قاعدهٔ «وصلِ همزه» |
| ۵ | نفس گرفتن در مدّ | السَّمااا [نفس] ءِ | مدّ با «سکته» انجام میشود، نه با نفسکشیِ کامل | سکتهٔ کوتاه در گلو |
| ۶ | جا انداختن مدّ | کل آیه را سریع خواندن | مدّها خودکار حذف میشوند | آزمون «همهٔ مدها را علامت بزن» |
دو حالت خاص را به خاطر بسپار:
✅ راهنمای عملی: اگر شک داشتی، «لا» را طبیعی بگو. کشدادنِ بیجای «لا» بزرگترین اشتباه تازهکارها در مدود است.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ • الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ • الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ • مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ • إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ • اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ • صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
وَبَارَزُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ إِلَى الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا أَفَكَانْتُمْ عَلَيْنَا مُغْلِبُونَ • قَالُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَلَا مَلِيمَ لَنَا وَلَا مُنْصِرُونَ
تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ • الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا
إِنَّهُ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ • لِمَن شَاءَ مِنكُمْ أَن يَسْتَقِيمَ
این آیات هیچ مدّ لازمی ندارند — همه مدّ طبیعی. تمرینِ «مدّ طبیعی ۲ همو را کش نده».
| # | کلمه / عبارت | نوع مدّ | مقدار | # | کلمه | نوع | مقدار |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | السَّمَاءِ | ـ | ـ | ۵ | قُلْ هُوَ | ـ | ـ |
| ۲ | قَالَ | ـ | ـ | ۶ | قَالَ أَعُوذُ | ـ | ـ |
| ۳ | صِرَاطَ | ـ | ـ | ۷ | الضُّحَىٰ | ـ | ـ |
| ۴ | كِتَاب | ـ | ـ | ۸ | مُحَمَّد | ـ | ـ |
پاسخ: ۱) متصل، ۶ همو ۲) متصل، ۴ همو ۳) متصل، ۶ همو ۴) طبیعی، ۲ همو ۵) منفصل، ۴ همو ۶) منفصل (همزهٔ قطعی)، ۴ همو ۷) لازم، ۶ همو ۸) طبیعی، ۲ همو
| # | مورد | معیار | نمره |
|---|---|---|---|
| ۱ | السَّمَاوَاتِ مدّ متصل ۶ | ≈ ۳ ثانیه | ـ / ۱۰ |
| ۲ | قَالَ مدّ متصل ۴ | ≈ ۲ ثانیه (نه بیشتر) | ـ / ۱۰ |
| ۳ | مُحَمَّد مدّ طبیعی ۲ | ≈ ۱ ثانیه (نه بیشتر!) | ـ / ۱۰ |
| ۴ | الٓمٓ مدّ لازم | ≥ ۶ ثانیه، بدون نفسگیریِ کامل | ـ / ۵ |
| ۵ | سورهٔ الفاتحه کامل | بدون جا انداختنِ هیچ مدّ | ـ / ۵ |
الف: ۱۸/۲۵ • ب: ۲۶/۳۵ • ج: ۳۲/۴۰
⚠️ اگر «مدّ طبیعی را زیاد میکشی» → تمرین را فقط روی عدمِ کشش بگذار. این شایعترین خطای این فاز است.
فاز ۶ — صفات، تفخیم و ترقیق: حالا میدانی «چقدر بکش». میآموزیم «با چه صدایی» — مفخّم یا مرقّق؟